Татар халкының күренекле галиме, язучысы һәм мәгърифәтчесе Каюм Насыйри (Габделкаюм Габделнасыйр улы Насыйров) ярты гасырдан артык дәвам иткән фәнни, әдәби һәм педагогик эшчәнлеге чорында матур әдәбият, фольклор, филология, педагогика, математика, тарих, география, астрономия һәм башка фән тармаклары буенча кырыкка якын хезмәт бастырып чыгарган. Каюм Насыйри чын галим булган, туган җирен һәм халкын яраткан, аның үсеше өчен зур хезмәт куйган.
Демократ язучы һәм мәгърифәтче буларак, Каюм Насыйри бөтен гомерен татар халкы арасында фән, белем, мәдәният һәм алгарыш таратуга багышлаган. Ул татарларның рус мәдәнияте белән якынаюын һәм рус телен өйрәнүен яклап чыккан.
Балачак һәм белем алу
Каюм Насыйри 1825 елның 14 (2) февралендә Казан губернасының Зөя өязе Югары Шырдан авылында туган. Аның әтисе Габделнасыйр белемле кеше булган, рус, фарсы һәм гарәп телләрен белгән, китаплар язган һәм балаларында хезмәткә, китап укуга мәхәббәт тәрбияләгән. Булачак галимнең балачагы туган авылында узган.
1841 елда Каюмны Казанга алып килеп мәдрәсәгә урнаштыралар. Ул аны 1855 елда тәмамлый. Аннары Казан руханилар училищесында татар теле укыта. Рус уку йортында эшләү аңа рус телен яхшы үзләштерергә ярдәм итә. Белемен киңәйтергә теләп, Насыйри Казан университетында ирекле тыңлаучы була. Руханилар семинариясендә ул унбиш ел — 1871 елга кадәр укыта.
Мәгърифәтчелек эшчәнлеге
Руханилар семинариясеннән киткәч, Каюм Насыйри татар балаларын русча укырга һәм язарга өйрәтә башлый. Ул татар балалары өчен мәктәп ача, мәктәп 1876 елга кадәр эшли. Соңрак Насыйри үзен тулысынча әдәби, фәнни һәм педагогик эшчәнлеккә багышлый. Нәкъ шул елларда ул иң яхшы әсәрләренең күбесен иҗат итә.
Фәнни һәм әдәби эшчәнлек
Каюм Насыйриның фәнни һәм әдәби эшчәнлеге 1850 еллар ахырында башлана. Аның беренче басма хезмәте 1860 елда чыккан «Синтаксис» дәреслеге була. Соңрак төрле белем тармакларына багышланган китаплары һәм әдәби әсәрләре дөнья күрә. 1871 елдан ул еллык өстәл календаре чыгара һәм «Таң йолдызы» исемле көндәлек татар газетасы нәшер итәргә хыяллана, ләкин патша хөкүмәте моңа рөхсәт бирми. Насыйри татар һәм рус халыкларының мәдәни якынаюын яклый, мәгърифәтне җәмгыять үсешенең нигезе дип саный.
Хәтер
Каюм Насыйри гомере буе белем таратырга омтыла һәм туган авылында мәктәп төзергә хыяллана. Авыл өлкәннәре истәлекләренә караганда, ул бу ниятен тормышка ашыра, әмма мәктәп бинасы безнең көннәргә кадәр сакланмаган. Галимнең якты образы һәм бай мирасы халык хәтерендә яшәвен дәвам итә.