Tatar xalqının görkəmli alimi, yazıçısı və maarifçisi Qayum Nəsiri (Qabdülqayum Qabdülnəsir oğlu Nəsirov) yarım əsrdən çox davam edən elmi, ədəbi və pedaqoji fəaliyyəti dövründə bədii ədəbiyyat, folklor, filologiya, pedaqogika, riyaziyyat, tarix, coğrafiya, astronomiya və digər elm sahələri üzrə qırxa yaxın əsər nəşr etdirmişdir. Qayum Nəsiri əsl alim olmuş, doğma yurdunu və xalqını ürəkdən sevmiş, onun inkişafı üçün böyük işlər görmüşdür.
Demokrat yazıçı və maarifçi kimi Qayum Nəsiri bütün həyatını tatarlar arasında elmin, biliyin, mədəniyyətin və tərəqqinin yayılmasına həsr etmişdir. O, tatarların rus mədəniyyəti ilə yaxınlaşmasını və rus dilini öyrənməsini müdafiə edirdi.
Uşaqlıq və təhsil
Qayum Nəsiri 1825-ci il fevralın 14-də (2-də) Kazan quberniyasının Sviyajsk qəzasının Yuxarı Şırdan kəndində anadan olmuşdur. Atası Qabdülnəsir savadlı insan idi, rus, fars və ərəb dillərini bilirdi, kitablar yazırdı və övladlarında əməyə, kitaba sevgi aşılamışdı. Gələcək alimin uşaqlığı doğma kəndində keçmişdir.
1841-ci ildə Qayumu Kazana gətirərək mədrəsəyə yerləşdirdilər. O, 1855-ci ildə mədrəsəni bitirdi. Daha sonra Kazan Ruhani Məktəbində tatar dilini tədris etdi. Rus təhsil müəssisəsində işləməsi ona rus dilini yaxşı öyrənməyə imkan verdi. Biliyini artırmaq istəyən Nəsiri Kazan Universitetində azad dinləyici oldu. O, ruhani seminariyasında on beş il — 1871-ci ilədək dərs dedi.
Maarifçilik fəaliyyəti
Ruhani seminariyasından ayrıldıqdan sonra Qayum Nəsiri tatar uşaqlarına rus dilində oxuyub-yazmağı öyrətməyə başladı. O, tatar uşaqları üçün məktəb açdı və bu məktəb 1876-cı ilədək fəaliyyət göstərdi. Sonralar Nəsiri özünü tamamilə ədəbi, elmi və pedaqoji fəaliyyətə həsr etdi. Məhz həmin illərdə ən yaxşı əsərlərinin bir çoxunu yaratdı.
Elmi və ədəbi fəaliyyət
Qayum Nəsirinin elmi və ədəbi fəaliyyəti 1850-ci illərin sonunda başlamışdır. Onun ilk çap əsəri 1860-cı ildə nəşr olunan «Sintaksis» dərsliyi idi. Daha sonra müxtəlif elm sahələri üzrə kitabları və ədəbi əsərləri çap olundu. 1871-ci ildən etibarən o, illik masaüstü təqvim nəşr edir və «Səhər ulduzu» adlı gündəlik tatar qəzeti buraxmağı arzulayırdı, lakin çar hökuməti buna icazə vermədi. Nəsiri tatar və rus xalqlarının mədəni yaxınlaşmasını müdafiə edir, maarifçiliyi cəmiyyətin inkişafının əsası hesab edirdi.
Xatirəsi
Qayum Nəsiri bütün həyatı boyu təhsili yaymağa çalışmış və doğma kəndində məktəb tikməyi arzulamışdır. Kənd ağsaqqallarının xatirələrinə görə, o, bu niyyətini həyata keçirmişdi, lakin məktəbin binası günümüzə qədər qorunub saxlanmamışdır. Alimin parlaq siması və zəngin irsi xalqın yaddaşında yaşamaqda davam edir.